Νέος θεσμός από τη Δ΄ Δημοτικού έως τη ΣΤ΄ Δημοτικού – Ο ρόλος των εκπαιδευτικών, των συντονιστών και των γονέων – Εθελοντική η συμμετοχή των μαθητών, χωρίς κυρώσεις για όσους δεν επιθυμούν να συμμετάσχουν

Μια νέα διαδικασία αντιμετώπισης των διαπροσωπικών συγκρούσεων εισάγεται στη σχολική κοινότητα, με τη θεσμοθέτηση της σχολικής διαμεσολάβησης στο πλαίσιο του νέου νόμου για την εναλλακτική επίλυση διαφορών.

Η νέα ρύθμιση προβλέπει τη συμμετοχή κατάλληλα επιμορφωμένων μαθητών, οι οποίοι θα αναλαμβάνουν, με την εποπτεία εκπαιδευτικών, να συμβάλλουν στην ειρηνική διευθέτηση διαφωνιών και παρεξηγήσεων μεταξύ συμμαθητών τους.

Πρόκειται για έναν θεσμό που επιχειρεί να μεταφέρει στο σχολικό περιβάλλον την κουλτούρα του διαλόγου, της συνεννόησης και της συναινετικής επίλυσης διαφορών, σε μια περίοδο κατά την οποία τα περιστατικά βίας, εκφοβισμού και συγκρούσεων μεταξύ ανηλίκων απασχολούν ολοένα και περισσότερο την εκπαιδευτική κοινότητα.

Η σχολική διαμεσολάβηση αποτελεί μία από τις νέες μορφές διαμεσολάβησης που περιλαμβάνονται στο νομοθετικό πλαίσιο, μαζί με την πανεπιστημιακή, την οικογενειακή και την κτηματολογική διαμεσολάβηση.

Βασική αρχή του νέου θεσμού είναι ο εθελοντικός χαρακτήρας της συμμετοχής. Κανένας μαθητής δεν υποχρεώνεται να προσφύγει στη διαδικασία και η άρνησή του να συμμετάσχει δεν μπορεί να επιφέρει κύρωση ή οποιαδήποτε δυσμενή συνέπεια.

1. Ποιος είναι ο σκοπός της σχολικής διαμεσολάβησης

Ο νομοθέτης αποδίδει στη σχολική διαμεσολάβηση συγκεκριμένο παιδαγωγικό και κοινωνικό περιεχόμενο.

Βασικές επιδιώξεις της είναι:

• Η πρόληψη και η συναινετική αντιμετώπιση των συγκρούσεων στο σχολικό περιβάλλον.
• Η καλλιέργεια δεξιοτήτων επικοινωνίας και ουσιαστικού διαλόγου μεταξύ των μαθητών.
• Η ανάπτυξη ικανοτήτων ειρηνικής επίλυσης διαφορών.
• Η ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής των μαθητών στη σχολική ζωή.
• Η διαμόρφωση κλίματος συνεργασίας, αλληλοσεβασμού και εμπιστοσύνης στη σχολική κοινότητα.

Η φιλοσοφία της ρύθμισης είναι οι μαθητές να αποκτήσουν ενεργό ρόλο στην αντιμετώπιση ορισμένων διαφωνιών, μαθαίνοντας να ακούν την άλλη πλευρά, να εκφράζουν τις απόψεις τους και να αναζητούν κοινά αποδεκτές λύσεις.

2. Από ποια τάξη του Δημοτικού ξεκινά ο θεσμός

Η σχολική διαμεσολάβηση δεν προβλέπεται για τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού.

Σύμφωνα με τη νέα ρύθμιση, αφορά μαθητές της Δ΄, Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης των Δημοτικών Σχολείων.

Στο πεδίο εφαρμογής της μπορούν να ενταχθούν διαπροσωπικές συγκρούσεις, διαφωνίες και δυσκολίες επικοινωνίας μεταξύ μαθητών, εφόσον πρόκειται για περιστατικά χαμηλής έως μέσης έντασης.

Μάλιστα, η εφαρμογή της δεν περιορίζεται αποκλειστικά σε περιστατικά που εκδηλώνονται μέσα στις σχολικές αίθουσες ή στους χώρους του σχολείου. Μπορεί να αφορά διαφορές που προκύπτουν τόσο στο φυσικό όσο και στο ψηφιακό περιβάλλον.

3. Πώς συγκροτείται και λειτουργεί η ομάδα μαθητών-διαμεσολαβητών

Σε κάθε σχολική μονάδα προβλέπεται η δημιουργία ομάδας μαθητών-διαμεσολαβητών, στην οποία θα συμμετέχουν τουλάχιστον δύο μαθητές.

Η ομάδα δεν θα λειτουργεί ανεξάρτητα, αλλά υπό την εποπτεία ενός ή περισσότερων εκπαιδευτικών που θα ορίζονται ως συντονιστές με απόφαση του Συλλόγου Διδασκόντων.

Η διαδικασία θα πραγματοποιείται μέσα στη σχολική μονάδα, σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο και κατά τη διάρκεια του διαλείμματος.

Στις συνεδρίες θα συμμετέχουν αποκλειστικά:

• Οι μαθητές που εμπλέκονται στη διαφορά.
• Οι μαθητές που έχουν αναλάβει τον ρόλο του διαμεσολαβητή.

Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκεται να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον διαλόγου, στο οποίο οι εμπλεκόμενοι μαθητές θα μπορούν να παρουσιάσουν τις απόψεις τους και να αναζητήσουν από κοινού μια αποδεκτή λύση.

4. Εκπαιδευτικοί και συντονιστές: Κεντρικός ο ρόλος τους

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στον ρόλο των εκπαιδευτικών που θα αναλάβουν τον συντονισμό της σχολικής διαμεσολάβησης.

Οι εκπαιδευτικοί αυτοί θα πρέπει να έχουν προηγουμένως επιμορφωθεί μέσα από ειδικά προγράμματα εκπαίδευσης στη σχολική διαμεσολάβηση, ελάχιστης διάρκειας 20 ωρών.

Η επιμόρφωση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων:

• Τεχνικές διατύπωσης κατάλληλων ερωτήσεων.
• Μεθόδους επικοινωνίας και διαχείρισης συγκρούσεων.
• Πρακτικές ασκήσεις.
• Προσομοιώσεις πραγματικών περιστατικών διαμεσολάβησης.

Η εκπαίδευση αυτή αποσκοπεί στην απόκτηση των απαραίτητων γνώσεων και δεξιοτήτων, ώστε οι συντονιστές να μπορούν να καθοδηγούν αποτελεσματικά τη διαδικασία και να εποπτεύουν τη λειτουργία των μαθητικών ομάδων.

Παράλληλα, οι εκπαιδευτικοί συνολικά αποκτούν έναν επιπλέον ρόλο στο πλαίσιο του θεσμού, καθώς καλούνται να παραπέμπουν μαθητές στη σχολική διαμεσολάβηση όταν διαπιστώνουν περιστατικά που προσφέρονται για την εφαρμογή της.

5. Απαραίτητη προϋπόθεση η απόφαση του Συλλόγου Διδασκόντων

Η εφαρμογή της σχολικής διαμεσολάβησης δεν θα είναι μια αυτόματη διαδικασία σε κάθε σχολείο.

Απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η σχετική απόφαση του Συλλόγου Διδασκόντων, ο οποίος θα αποφασίζει για την ένταξη και την οργάνωση του θεσμού στη σχολική μονάδα.

Ο Σύλλογος θα έχει επίσης την αρμοδιότητα ορισμού ενός ή περισσότερων εκπαιδευτικών ως συντονιστών.

Επομένως, η επιτυχής εφαρμογή του θεσμού προϋποθέτει οργανωμένη προετοιμασία, κατάλληλη επιμόρφωση και ενεργό συμμετοχή της εκπαιδευτικής κοινότητας.

6. Ο ρόλος των γονέων και των κηδεμόνων

Σημαντική θέση στο νέο πλαίσιο έχουν και οι γονείς ή κηδεμόνες των μαθητών.

Προβλέπεται να ενημερώνονται για τη λειτουργία της σχολικής διαμεσολάβησης, ώστε να γνωρίζουν τους στόχους, τον τρόπο εφαρμογής και τις δυνατότητες που προσφέρει ο νέος θεσμός.

Η ενημέρωση των οικογενειών αποτελεί βασική προϋπόθεση για την κατανόηση της διαδικασίας και την αποδοχή της από το σύνολο της σχολικής κοινότητας.

Η συνεργασία σχολείου και οικογένειας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η καλλιέργεια της επικοινωνίας, του σεβασμού και της ειρηνικής επίλυσης διαφορών δεν περιορίζεται μόνο στον σχολικό χώρο.

7. Πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση: Ποιες διαφορές μπορούν να αντιμετωπίζονται στα ΑΕΙ

Ο νέος νόμος εισάγει αντίστοιχο θεσμό και στην Ανώτατη Εκπαίδευση, με τη θέσπιση της πανεπιστημιακής διαμεσολάβησης.

Στο πλαίσιο αυτό μπορούν να υπαχθούν διαφορές μεταξύ φοιτητών του ίδιου Ανώτατου Εκπαιδευτικού Ιδρύματος, κυρίως όταν αφορούν:

• Διαπροσωπικές διαφορές και παρεξηγήσεις.
• Προβλήματα και διαταραχές στην επικοινωνία μεταξύ φοιτητών.

Ωστόσο, ο νομοθέτης θέτει συγκεκριμένα όρια στην εφαρμογή της διαδικασίας.

Δεν υπάγονται στην πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση:

1. Περιστατικά βίας, παρενόχλησης ή εκφοβισμού.
2. Ζητήματα που αφορούν την ακαδημαϊκή αξιολόγηση ή τη βαθμολόγηση των φοιτητών.
3. Πειθαρχικά παραπτώματα που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των αρμόδιων πειθαρχικών οργάνων.

Με τον τρόπο αυτό διαχωρίζονται οι περιπτώσεις που μπορούν να αντιμετωπιστούν με συναινετική διαδικασία από εκείνες που απαιτούν την ενεργοποίηση των προβλεπόμενων θεσμικών και πειθαρχικών μηχανισμών.

8. Οικογενειακή διαμεσολάβηση: Ποια ζητήματα περιλαμβάνει

Μια ακόμη σημαντική αλλαγή του νέου νομοθετικού πλαισίου αφορά την οικογενειακή διαμεσολάβηση.

Στη διαδικασία αυτή μπορούν να υπαχθούν ζητήματα που σχετίζονται με τις οικογενειακές σχέσεις και τις υποχρεώσεις των μελών μιας οικογένειας.

Ειδικότερα, προβλέπεται η δυνατότητα διαμεσολάβησης για:

• Τη ρύθμιση της γονικής μέριμνας.
• Την επιμέλεια ανηλίκων τέκνων.
• Την επικοινωνία του γονέα με το παιδί.
• Τη διατροφή ανήλικων τέκνων ή συζύγου.
• Τη χρήση της οικογενειακής στέγης.
• Ζητήματα που αφορούν τις περιουσιακές σχέσεις μεταξύ γονέων και τέκνων ή μεταξύ συζύγων.

Η οικογενειακή διαμεσολάβηση εντάσσεται στην προσπάθεια εξεύρεσης συναινετικών λύσεων σε ζητήματα που συχνά προκαλούν έντονες αντιπαραθέσεις και απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή.

9. Νέος θεσμός με ανοιχτά ερωτήματα για την εφαρμογή του

Η θεσμοθέτηση της σχολικής και της πανεπιστημιακής διαμεσολάβησης, μαζί με τις υπόλοιπες νέες μορφές εναλλακτικής επίλυσης διαφορών, δημιουργεί ένα διαφορετικό πλαίσιο αντιμετώπισης συγκρούσεων.

Ωστόσο, η εισαγωγή ενός νέου θεσμού στη νομοθεσία δεν εξασφαλίζει από μόνη της και την αποτελεσματική λειτουργία του.

Για τη σχολική διαμεσολάβηση, ιδιαίτερη σημασία θα έχουν η επαρκής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, η ουσιαστική υποστήριξη των σχολικών μονάδων, η διάθεση κατάλληλων χώρων και χρόνου, αλλά και η σαφής οριοθέτηση των περιστατικών που μπορούν να αντιμετωπίζονται μέσω της διαδικασίας.

Παράλληλα, χρειάζεται να διασφαλιστεί ότι ο νέος θεσμός θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς τις αρμοδιότητες και τις ευθύνες των εκπαιδευτικών και όχι ως υποκατάστατο της παιδαγωγικής παρέμβασης ή των προβλεπόμενων διαδικασιών αντιμετώπισης σοβαρών περιστατικών.

Το προηγούμενο διάστημα δεν έλειψαν οι προβληματισμοί και οι διαφωνίες σχετικά με την εισαγωγή των νέων μορφών διαμεσολάβησης. Το πραγματικό στοίχημα, πλέον, είναι η εφαρμογή τους στην πράξη.

Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν η σχολική διαμεσολάβηση θα αποτελέσει ένα ουσιαστικό εργαλείο πρόληψης και ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων ή εάν θα παραμείνει μια ακόμη νομοθετική πρόβλεψη χωρίς την αναγκαία υποστήριξη και εφαρμογή στις σχολικές μονάδες