Τι προβλέπεται για τη συνδιδασκαλία, το Εξατομικευμένο Πρόγραμμα Εκπαίδευσης, τους ατομικούς φακέλους και την ευθύνη της σχολικής μονάδας – Γιατί η παράλληλη στήριξη δεν αποτελεί αποκλειστική διδασκαλία ενός προς έναν

Σαφείς κατευθύνσεις για την εφαρμογή του θεσμού της παράλληλης στήριξης-συνεκπαίδευσης στις σχολικές μονάδες περιλαμβάνονται σε οδηγίες της υπουργού Παιδείας, Σοφίας Ζαχαράκη, οι οποίες παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο απάντησης του Υπουργείου Παιδείας στη Βουλή.

Κεντρικό μήνυμα των οδηγιών είναι ότι ο εκπαιδευτικός της παράλληλης στήριξης αποτελεί μέλος του εκπαιδευτικού προσωπικού του σχολείου και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως αποκλειστικός εκπαιδευτικός ενός συγκεκριμένου μαθητή.

Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με τη φιλοσοφία της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, τη συνεργασία μεταξύ των εκπαιδευτικών, την αποφυγή του στιγματισμού των μαθητών με αναπηρία ή και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και την ενίσχυση της αυτονομίας τους μέσα στο σχολικό περιβάλλον.

Οι οδηγίες καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων: από τον τρόπο παρουσίασης του εκπαιδευτικού στην τάξη και τη συνεργασία με τον εκπαιδευτικό γενικής εκπαίδευσης μέχρι τη σύνταξη και εφαρμογή του Εξατομικευμένου Προγράμματος Εκπαίδευσης (ΕΠΕ), την τήρηση ατομικού φακέλου και την κατανομή των ευθυνών στο σχολείο.

1. Ο εκπαιδευτικός της παράλληλης στήριξης είναι μέλος της σχολικής κοινότητας

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται στους μαθητές ο εκπαιδευτικός που αναλαμβάνει την παράλληλη στήριξη.

Όπως διευκρινίζεται στις οδηγίες, δεν είναι παιδαγωγικά ορθό να παρουσιάζεται ως ο προσωπικός δάσκαλος ή καθηγητής ενός συγκεκριμένου παιδιού.

Αντίθετα, η παρουσίασή του πρέπει να αναδεικνύει τον ρόλο του ως εκπαιδευτικού του σχολείου, ο οποίος συνεργάζεται με τους υπόλοιπους εκπαιδευτικούς για την καλύτερη λειτουργία της τάξης και την υποστήριξη των μαθητών.

Ενδεικτικά, αποφεύγεται η διατύπωση:

«Μαζί μας στο τμήμα τη φετινή σχολική χρονιά θα είναι και η κυρία …, η οποία είναι η δασκάλα του/της …».

Αντί αυτής, προτείνεται η παρουσίαση:

«Μαζί μας στο τμήμα τη φετινή σχολική χρονιά θα είναι και η κυρία …, με την οποία θα συνεργαζόμαστε για την καλύτερη λειτουργία του τμήματος».

Η διαφοροποίηση δεν είναι απλώς τυπική. Αποσκοπεί στην αποφυγή του διαχωρισμού του μαθητή από την υπόλοιπη τάξη και στην ανάδειξη της συλλογικής ευθύνης για την εκπαιδευτική διαδικασία.

2. Υποχρεωτική και συνεχής συνεργασία των εκπαιδευτικών

Η παράλληλη στήριξη προϋποθέτει στενή συνεργασία μεταξύ του εκπαιδευτικού της ειδικής αγωγής και του εκπαιδευτικού που διδάσκει στο τμήμα.

Η συνεργασία αυτή αφορά τόσο τον σχεδιασμό όσο και την εφαρμογή της διδασκαλίας και πραγματοποιείται σε συνδυασμό με τους στόχους του Εξατομικευμένου Προγράμματος Εκπαίδευσης.

Ειδικότερα, περιλαμβάνει:

• Τον σχεδιασμό και τον προγραμματισμό της διδασκαλίας, με κοινή εξέταση των εκπαιδευτικών αναγκών των μαθητών.

• Την εφαρμογή διαφοροποιημένων διδακτικών παρεμβάσεων, ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητες των μαθητών.

• Την ανάπτυξη συνεργατικών πρακτικών συνδιδασκαλίας, ώστε η υποστήριξη να εντάσσεται στη λειτουργία της τάξης.

• Την υποστήριξη του συνόλου των μαθητών, μέσα από κατάλληλες παιδαγωγικές προσαρμογές και οργανωμένες παρεμβάσεις.

Η συνεργασία δεν αποτελεί προαιρετική πρακτική. Σύμφωνα με τις οδηγίες, οι δύο εκπαιδευτικοί οφείλουν να συνεργάζονται συνεχώς για την ολοκληρωμένη υποστήριξη τόσο των μαθητών που έχουν έγκριση παράλληλης στήριξης όσο και του συνόλου της τάξης.

Στόχος είναι η ενσωμάτωση κατάλληλων πρακτικών στη μαθησιακή διαδικασία και όχι η παράλληλη λειτουργία δύο αποκομμένων εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων μέσα στην ίδια αίθουσα.

3. Διαφοροποιημένη και εξατομικευμένη διδασκαλία: Ποιες είναι οι διαφορές

Οι οδηγίες διευκρινίζουν ότι η διαφοροποιημένη διδασκαλία δεν ταυτίζεται με την εξατομικευμένη διδασκαλία.

Η διαφοροποιημένη διδασκαλία περιλαμβάνει προσαρμογές στις διδακτικές πρακτικές, στις δραστηριότητες και στους τρόπους υποστήριξης, με βάση τις διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες των μαθητών της τάξης.

Η εξατομικευμένη διδασκαλία μπορεί να αξιοποιείται, όταν αυτό κρίνεται αναγκαίο, ως μία από τις τεχνικές της διαφοροποιημένης διδασκαλίας.

Η διάκριση αυτή είναι ουσιαστική, καθώς η παράλληλη στήριξη δεν περιορίζεται σε μια αποκλειστική σχέση εκπαιδευτικού και μαθητή. Αντίθετα, επιδιώκει να ενισχύσει τη συμμετοχή του μαθητή στη συλλογική εκπαιδευτική διαδικασία, αξιοποιώντας παράλληλα τις αναγκαίες εξατομικευμένες παρεμβάσεις.

4. Το Εξατομικευμένο Πρόγραμμα Εκπαίδευσης αποτελεί δυναμικό παιδαγωγικό εργαλείο

Για κάθε μαθητή που υποστηρίζεται μέσω του θεσμού της παράλληλης στήριξης προβλέπεται η κατάρτιση και εφαρμογή Εξατομικευμένου Προγράμματος Εκπαίδευσης.

Το ΕΠΕ δεν αποτελεί ένα στατικό έγγραφο, αλλά ένα παιδαγωγικό κείμενο δυναμικού και εξελίξιμου χαρακτήρα, το οποίο σχεδιάζεται και υλοποιείται μέσα από συνεργατικές διαδικασίες.

Στο πλαίσιό του καθορίζονται οι εκπαιδευτικοί στόχοι και οι παρεμβάσεις που κρίνονται αναγκαίες για την υποστήριξη του μαθητή.

Η εφαρμογή του ΕΠΕ δεν συνεπάγεται ότι ο μαθητής πρέπει να διδάσκεται αποκλειστικά με τη μορφή «ένας προς έναν».

Η ατομική υποστήριξη μπορεί να αποτελεί μέρος του προγράμματος, όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο από την ομάδα σχεδιασμού. Παράλληλα, μπορούν να αξιοποιούνται παρεμβάσεις σε μικρές ομάδες ή στο σύνολο της τάξης.

Επιπλέον, ο δυναμικός χαρακτήρας του ΕΠΕ επιτρέπει την προσαρμογή των στόχων και των απαιτούμενων ωρών υποστήριξης, με εισήγηση του ΚΕΔΑΣΥ, σύμφωνα με όσα αναφέρονται στις οδηγίες.

Στην υλοποίησή του μπορεί να συμμετέχει το εκπαιδευτικό προσωπικό του σχολείου, ενώ οι γονείς ή κηδεμόνες πρέπει να ενημερώνονται τακτικά για τους στόχους, την εφαρμογή και την πορεία του προγράμματος. Η συχνότητα ενημέρωσης καθορίζεται από την ομάδα σχεδιασμού.

5. Ατομικός φάκελος για κάθε μαθητή και προστασία των προσωπικών δεδομένων

Για όλους τους μαθητές που υποστηρίζονται από την παράλληλη στήριξη τηρείται υποχρεωτικά ατομικός φάκελος.

Η σχετική πρόβλεψη συνδέεται με την υπουργική απόφαση 27922/Γ6/2007 (ΦΕΚ Β΄ 449).

Την ευθύνη φύλαξης του φακέλου έχει ο διευθυντής ή η διευθύντρια της σχολικής μονάδας.

Πρόσβαση στις πληροφορίες που περιλαμβάνονται στον φάκελο έχουν τα μέλη του εκπαιδευτικού προσωπικού που εμπλέκονται στην εκπαίδευση του συγκεκριμένου μαθητή, στο μέτρο που απαιτείται για την καλύτερη μαθησιακή και ψυχοκοινωνική υποστήριξή του.

Η διαχείριση των στοιχείων πρέπει να γίνεται με σεβασμό στο επαγγελματικό και επιστημονικό απόρρητο.

Η τήρηση του φακέλου συνδέεται με τη συστηματική παρακολούθηση της εκπαιδευτικής πορείας του μαθητή, την εφαρμογή του ΕΠΕ και τον συντονισμό των εκπαιδευτικών παρεμβάσεων.

6. Προτεραιότητα στην υποστήριξη μέσα στη γενική τάξη

Στις οδηγίες υπογραμμίζεται ότι η υποστήριξη των μαθητών πρέπει, κατά προτεραιότητα, να παρέχεται μέσα στην τάξη φοίτησής τους.

Η αρχή αυτή λαμβάνεται υπόψη τόσο κατά τον σχεδιασμό του ΕΠΕ όσο και κατά την κατάρτιση του ωρολογίου προγράμματος του εκπαιδευτικού Τμήματος Ένταξης.

Η υποστήριξη σε ιδιαίτερο χώρο δεν αποκλείεται, αλλά εφαρμόζεται όταν αυτό επιβάλλεται από τις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες του μαθητή.

Ενδεικτική περίπτωση αποτελεί η ανάγκη διδασκαλίας γνωστικών αντικειμένων που αντιστοιχούν σε προηγούμενες τάξεις από εκείνη στην οποία φοιτά ο μαθητής, όταν αυτό προβλέπεται από τους στόχους του ΕΠΕ.

Η επιλογή του κατάλληλου πλαισίου υποστήριξης πρέπει, επομένως, να βασίζεται στις πραγματικές εκπαιδευτικές ανάγκες και όχι σε μια πάγια πρακτική απομάκρυνσης του μαθητή από την τάξη.

7. Τμήμα Ένταξης: Δεν προβλέπεται μόνιμος διαχωρισμός μαθητών σε ξεχωριστό τμήμα

Ειδική αναφορά γίνεται στον τρόπο λειτουργίας των Τμημάτων Ένταξης.

Όταν προβλέπεται υποστήριξη εκτός της γενικής τάξης στο πλαίσιο κοινού και εξειδικευμένου προγράμματος, αυτή μπορεί να πραγματοποιείται ατομικά ή σε μικρή ομάδα, για όσο διάστημα είναι απαραίτητο.

Οι οδηγίες διευκρινίζουν ότι δεν προβλέπεται η δημιουργία ενός ξεχωριστού τμήματος με συγκεκριμένο αριθμό μαθητών, οι οποίοι αποκόπτονται σε μόνιμη βάση από το τμήμα φοίτησής τους, προκειμένου να παρακολουθούν αποκλειστικά μαθήματα στην αίθουσα του Τμήματος Ένταξης.

Η υποστήριξη εκτός τάξης πρέπει να εξυπηρετεί συγκεκριμένες εκπαιδευτικές ανάγκες και να εντάσσεται στον συνολικό σχεδιασμό της παρέμβασης.

Βασικός στόχος παραμένει η συμμετοχή των μαθητών στη γενική εκπαιδευτική διαδικασία, με τις αναγκαίες προσαρμογές και υποστηρικτικές παρεμβάσεις.

8. Ένας εκπαιδευτικός παράλληλης στήριξης για περισσότερους μαθητές στο ίδιο τμήμα

Οι οδηγίες αναφέρονται και στις περιπτώσεις κατά τις οποίες περισσότεροι από ένας μαθητές του ίδιου τμήματος διαθέτουν έγκριση παράλληλης στήριξης-συνεκπαίδευσης.

Στις περιπτώσεις αυτές, κατά κανόνα, ένας εκπαιδευτικός παράλληλης στήριξης αναλαμβάνει συνολικά την υποστήριξη των συγκεκριμένων μαθητών.

Η ταυτόχρονη παρουσία δύο εκπαιδευτικών παράλληλης στήριξης στο ίδιο τμήμα προβλέπεται μόνο κατ’ εξαίρεση.

Για να δικαιολογηθεί αυτή η εξαίρεση, απαιτείται το ΚΕΔΑΣΥ να τεκμηριώνει ειδικά την αναγκαιότητα της ταυτόχρονης παρουσίας δύο εκπαιδευτικών κατά την εισήγησή του προς τη Διεύθυνση Εκπαίδευσης.

Η σχετική αναφορά παραπέμπει στην παράγραφο 9β του άρθρου 5 της υπουργικής απόφασης 104627/ΓΔ5/2020 (ΦΕΚ Β΄ 3344/10-08-2020).

Επομένως, η τοποθέτηση περισσότερων εκπαιδευτικών στο ίδιο τμήμα δεν αντιμετωπίζεται ως γενικός κανόνας, αλλά ως ειδική ρύθμιση που απαιτεί τεκμηρίωση.

9. Η ευθύνη για την εκπαίδευση ανήκει συνολικά στο σχολείο

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία των οδηγιών είναι ότι η εκπαίδευση και η υποστήριξη των μαθητών, συμπεριλαμβανομένων όσων διαθέτουν έγκριση παράλληλης στήριξης, αποτελεί ευθύνη της σχολικής μονάδας συνολικά.

Ο εκπαιδευτικός της παράλληλης στήριξης δεν επωμίζεται ατομικά το σύνολο της ευθύνης για την εκπαιδευτική πορεία του μαθητή.

Η ευθύνη αυτή κατανέμεται στο πλαίσιο της λειτουργίας του σχολείου και περιλαμβάνει τη συνεργασία των εκπαιδευτικών, τον παιδαγωγικό σχεδιασμό, την εφαρμογή των κατάλληλων παρεμβάσεων και τη διασφάλιση ενός περιβάλλοντος που υποστηρίζει τη συμμετοχή όλων των μαθητών.

Στο ίδιο πλαίσιο, η υπουργική καθοδήγηση διευκρινίζει ότι η σχετική διατύπωση της απόφασης 27922/Γ6/2007 για τα καθήκοντα των εκπαιδευτικών παράλληλης στήριξης δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως μεταφορά ολόκληρης της ευθύνης στον συγκεκριμένο εκπαιδευτικό.

Η σχολική μονάδα οφείλει να λειτουργεί ως ενιαίο εκπαιδευτικό σύνολο, με κοινό προσανατολισμό την υποστήριξη των μαθητών.

10. Συμπεριληπτική εκπαίδευση χωρίς διαχωρισμούς και στιγματισμό

Η παράλληλη στήριξη-συνεκπαίδευση περιγράφεται ως ενισχυτικός και ενταξιακός θεσμός, ο οποίος στηρίζεται στις αρχές της συμπεριληπτικής παιδαγωγικής.

Απευθύνεται σε μαθητές με αναπηρία ή και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, οι οποίοι μπορούν, με την κατάλληλη μαθησιακή υποστήριξη, να παρακολουθήσουν το αναλυτικό πρόγραμμα της τάξης τους.

Βασικός σκοπός είναι η σταδιακή ενίσχυση της αυτονομίας τους, τόσο στο μαθησιακό όσο και στο ψυχοκοινωνικό επίπεδο.

Η μετάβαση από την εξατομικευμένη υποστήριξη στην περισσότερο αυτόνομη συμμετοχή στη λειτουργία της τάξης αποτελεί βασικό παιδαγωγικό στόχο.

Παράλληλα, η συμπεριληπτική προσέγγιση επιδιώκει να αποφεύγεται ο διαχωρισμός και ο στιγματισμός των μαθητών, προωθώντας ένα σχολικό περιβάλλον που καλλιεργεί την ενσυναίσθηση, την κατανόηση και τη συνεργασία.

Η υποστήριξη δεν αφορά μόνο τον μαθητή που διαθέτει σχετική έγκριση. Η εφαρμογή κατάλληλων εκπαιδευτικών πρακτικών μπορεί να ωφελεί ολόκληρη την τάξη και να ενισχύει τη συλλογική μαθησιακή διαδικασία.

Το βασικό μήνυμα των οδηγιών

Οι κατευθύνσεις του Υπουργείου Παιδείας αναδεικνύουν την ανάγκη να αντιμετωπίζεται η παράλληλη στήριξη ως οργανικό μέρος της λειτουργίας του σχολείου και όχι ως μια απομονωμένη υπηρεσία που αφορά αποκλειστικά έναν μαθητή.

Ο εκπαιδευτικός της παράλληλης στήριξης είναι μέλος της σχολικής κοινότητας, συνεργάζεται υποχρεωτικά με τον εκπαιδευτικό της τάξης και συμβάλλει στην εφαρμογή διαφοροποιημένων πρακτικών και του Εξατομικευμένου Προγράμματος Εκπαίδευσης.

Η υποστήριξη μέσα στη γενική τάξη αποτελεί προτεραιότητα, ενώ η ατομική διδασκαλία ή η παρέμβαση εκτός τάξης εφαρμόζεται όταν κρίνεται παιδαγωγικά αναγκαία.

Παράλληλα, η ευθύνη για την εκπαίδευση των μαθητών ανήκει στη σχολική μονάδα συνολικά, με σεβασμό στις ιδιαίτερες ανάγκες τους, στην προστασία των προσωπικών τους δεδομένων και στην αρχή της ισότιμης συμμετοχής.

Κεντρικός στόχος είναι ένα σχολείο χωρίς αποκλεισμούς, όπου η παράλληλη στήριξη λειτουργεί ως μέσο εκπαιδευτικής ένταξης, ενίσχυσης της αυτονομίας και ουσιαστικής συμμετοχής όλων των μαθητών στη σχολική ζωή.