Η ουσιαστική συνεργασία σχολείου και οικογένειας αποτελεί προϋπόθεση για τη μαθησιακή πρόοδο, την ανάπτυξη της αυτονομίας και την ολόπλευρη διαμόρφωση της προσωπικότητας του μαθητή.

Η σχέση μεταξύ σχολείου και οικογένειας αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την εκπαιδευτική πορεία των παιδιών. Όταν εκπαιδευτικοί και γονείς επικοινωνούν με ειλικρίνεια, αλληλοενημερώνονται και συνεργάζονται για την αντιμετώπιση των μαθησιακών δυσκολιών, δημιουργούνται καλύτερες προϋποθέσεις για την πρόοδο των μαθητών.

Αντίθετα, όταν η επικοινωνία περιορίζεται στην αμφισβήτηση των βαθμών, στην αναζήτηση ευθυνών και στις προσωπικές αντιπαραθέσεις, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί από το επίκεντρο ο πραγματικός σκοπός της εκπαιδευτικής διαδικασίας: να μάθει το παιδί, να κατανοήσει τις δυσκολίες του και να αποκτήσει σταδιακά τις γνώσεις και τις δεξιότητες που θα του επιτρέψουν να προχωρήσει με αυτοπεποίθηση και αυτονομία.

Η συνεργασία, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι γονείς και εκπαιδευτικοί πρέπει να συμφωνούν σε όλα. Σημαίνει ότι μπορούν να διαφωνούν με επιχειρήματα, να αναγνωρίζουν τα λάθη τους και να αναζητούν από κοινού λύσεις, χωρίς να μετατρέπουν τον μαθητή σε αντικείμενο αντιπαράθεσης.

1. Ο χαμηλός βαθμός δεν είναι το πρόβλημα. Είναι η αφορμή για να εντοπιστεί το πρόβλημα.

Ας υποθέσουμε ότι ένας μαθητής επιστρέφει στο σπίτι με βαθμό 12 στη Φυσική. Η οικογένειά του ανησυχεί και αναζητά εξηγήσεις. Η πρώτη αντίδραση μπορεί να είναι ότι ο εκπαιδευτικός βαθμολόγησε αυστηρά, ότι τα θέματα ήταν υπερβολικά δύσκολα ή ότι ο μαθητής αδικήθηκε.

Η επικοινωνία με το σχολείο είναι απολύτως θεμιτή και πολλές φορές αναγκαία. Ωστόσο, εάν η συζήτηση περιοριστεί αποκλειστικά στο αν ο βαθμός ήταν δίκαιος, υπάρχει κίνδυνος να παραμείνει αναπάντητο το σημαντικότερο ερώτημα: Τι δεν έχει κατανοήσει ακόμη ο μαθητής και τι χρειάζεται για να το κατακτήσει;

Ασφαλώς, οι εκπαιδευτικοί δεν είναι αλάνθαστοι. Μπορεί να υπάρξει λανθασμένη αξιολόγηση, ανεπαρκής διδακτική προσέγγιση ή αδυναμία συνεκτίμησης μιας ιδιαίτερης μαθησιακής δυσκολίας. Ο γονιός έχει κάθε δικαίωμα να ζητήσει διευκρινίσεις, να εκφράσει τις αντιρρήσεις του και να επιδιώξει την αποκατάσταση μιας πραγματικής αδικίας.

Η ουσία βρίσκεται στον στόχο της παρέμβασης. Δεν αρκεί να επιδιώκουμε την αλλαγή ενός βαθμού, εάν δεν αντιμετωπίζεται η δυσκολία που τον προκάλεσε. Αντίστοιχα, δεν είναι αποδεκτό να χρησιμοποιείται η επίκληση της μάθησης για να δικαιολογούνται άδικες ή εσφαλμένες αξιολογήσεις.

Χρειάζεται να διακρίνουμε δύο διαφορετικά ζητήματα: τη δίκαιη αξιολόγηση του μαθητή και την ουσιαστική υποστήριξή του, ώστε να βελτιώσει τις γνώσεις και τις επιδόσεις του.

2. Τα στοιχεία της PISA 2022 αναδεικνύουν τη σημασία της ουσιαστικής μάθησης

Οι επιδόσεις των μαθητών στη διεθνή αξιολόγηση PISA 2022 αποτελούν ένα σημαντικό δεδομένο για τη συζήτηση σχετικά με την ποιότητα της μάθησης στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), το 53% των 15χρονων μαθητών στην Ελλάδα πέτυχε τουλάχιστον το Επίπεδο 2 επάρκειας στα μαθηματικά. Αυτό σημαίνει ότι το υπόλοιπο 47% βρέθηκε κάτω από το συγκεκριμένο επίπεδο.

Το εύρημα δεν σημαίνει ότι οι μαθητές που βρίσκονται κάτω από το Επίπεδο 2 δεν έχουν μαθηματικές γνώσεις. Υποδεικνύει, όμως, ότι ένα σημαντικό ποσοστό δυσκολεύεται να ανταποκριθεί σε βασικές απαιτήσεις μαθηματικού συλλογισμού και εφαρμογής των γνώσεων σε απλές καταστάσεις της καθημερινής ζωής.

Η εικόνα αυτή δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο αιτία. Οι μαθησιακές επιδόσεις επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες, όπως:

• Οι εκπαιδευτικές ευκαιρίες και η ποιότητα της διδασκαλίας.

• Οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει το παιδί.

• Η υποστήριξη που λαμβάνει από το σχολείο και την οικογένεια.

• Οι ιδιαίτερες μαθησιακές ανάγκες και οι δυσκολίες που ενδέχεται να αντιμετωπίζει.

• Οι συνθήκες μελέτης και η δυνατότητα συστηματικής ενασχόλησης με τα σχολικά αντικείμενα.

Τα αποτελέσματα της PISA δεν αποδεικνύουν ότι η σύγκρουση μεταξύ σχολείου και οικογένειας προκαλεί χαμηλές επιδόσεις. Αναδεικνύουν, ωστόσο, την ανάγκη να αντιμετωπίζονται οι μαθησιακές δυσκολίες με σοβαρότητα, έγκαιρη παρέμβαση και συντονισμένη υποστήριξη.

Ο βαθμός αποτελεί ένδειξη της επίδοσης σε μια συγκεκριμένη αξιολόγηση. Δεν περιγράφει από μόνος του το σύνολο των γνώσεων, των δυνατοτήτων ή των αναγκών ενός μαθητή.

3. Στόχος δεν είναι μόνο οι υψηλές βαθμολογίες, αλλά η ανάπτυξη αυτόνομων ανθρώπων

Η εκπαιδευτική διαδικασία δεν μπορεί να περιορίζεται στην προσπάθεια εξασφάλισης υψηλών βαθμών. Οφείλει να προετοιμάζει τους νέους για τις απαιτήσεις της ενήλικης ζωής.

Ένας νέος άνθρωπος χρειάζεται να μπορεί να αξιοποιεί τις γνώσεις του, να αντιμετωπίζει πρωτόγνωρα προβλήματα, να οργανώνει τις υποχρεώσεις του, να αναγνωρίζει τα λάθη του και να αναζητά τρόπους βελτίωσης.

Παράλληλα, χρειάζεται να αναπτύσσει την ικανότητα συνεργασίας, να αναλαμβάνει ευθύνες, να ακούει διαφορετικές απόψεις και να επιμένει όταν αντιμετωπίζει δυσκολίες.

Οι δεξιότητες αυτές δεν αναπτύσσονται αποκλειστικά μέσα από την επιτυχία. Καλλιεργούνται και μέσα από την προσπάθεια, την ανατροφοδότηση, τη διόρθωση των λαθών και τη σταδιακή ανάληψη πρωτοβουλιών.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μαθητές πρέπει να μένουν αβοήθητοι όταν δυσκολεύονται. Η παιδαγωγική υποστήριξη είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα όταν οι δυσκολίες επιμένουν ή προκαλούν απογοήτευση.

Υπάρχει, όμως, ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην κατάλληλα υποστηριζόμενη προσπάθεια και στην υπερβολική προστασία που στερεί από το παιδί την ευκαιρία να αναπτύξει τις δικές του ικανότητες.

Ο στόχος δεν είναι να αναγκαστεί ο μαθητής να αντιμετωπίζει κάθε πρόβλημα μόνος του. Είναι να αποκτήσει σταδιακά τα εργαλεία που θα του επιτρέψουν να προσπαθεί, να αναγνωρίζει πότε χρειάζεται βοήθεια και να αξιοποιεί αποτελεσματικά την υποστήριξη που του προσφέρεται.

4. Συνεργασία δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να συμφωνούν με όλα

Η ουσιαστική συνεργασία σχολείου και οικογένειας δεν προϋποθέτει την άνευ όρων αποδοχή κάθε εκπαιδευτικής απόφασης.

Οι γονείς δικαιούνται να ζητούν ενημέρωση για την πρόοδο των παιδιών τους, να εκφράζουν προβληματισμούς και να επισημαίνουν περιπτώσεις στις οποίες θεωρούν ότι υπάρχει αδικία ή λανθασμένος χειρισμός.

Από την άλλη πλευρά, οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να αντιμετωπίζουν τα ερωτήματα των γονέων με επαγγελματισμό και διάθεση επικοινωνίας, χωρίς να θεωρούν κάθε διαφωνία προσωπική αμφισβήτηση.

Η αποτελεσματική επικοινωνία πρέπει να επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα ζητήματα:

• Ποιες γνώσεις και δεξιότητες έχει κατακτήσει ο μαθητής;

• Σε ποια σημεία παρουσιάζει δυσκολίες;

• Με ποια κριτήρια αξιολογήθηκε η επίδοσή του;

• Ποιες ενέργειες μπορεί να αναλάβει το σχολείο για την υποστήριξή του;

• Με ποιον τρόπο μπορεί να συμβάλει η οικογένεια στο σπίτι;

• Πότε και με ποια κριτήρια θα αξιολογηθεί εκ νέου η πρόοδός του;

Με αυτόν τον τρόπο, η συζήτηση μετατοπίζεται από την αντιπαράθεση στην αναζήτηση λύσεων.

Οι διαφωνίες δεν χρειάζεται να αποκρύπτονται από τα παιδιά. Χρειάζεται, όμως, να αντιμετωπίζονται με υπευθυνότητα και σεβασμό, ώστε οι μαθητές να αντιλαμβάνονται ότι οι διαφορετικές απόψεις μπορούν να συζητούνται χωρίς προσβολές και προσωπικές επιθέσεις.

Το παιδί δεν πρέπει να αναγκάζεται να επιλέξει ανάμεσα στην οικογένεια και στους εκπαιδευτικούς του. Χρειάζεται να γνωρίζει ότι και οι δύο πλευρές ενδιαφέρονται για την πρόοδό του.

5. Τι οφείλει να κάνει το σχολείο για να ενισχύσει τη σχέση εμπιστοσύνης

Η ευθύνη της συνεργασίας δεν μπορεί να μεταφέρεται αποκλειστικά στους γονείς. Το σχολείο χρειάζεται να διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για ουσιαστική επικοινωνία και αμοιβαία εμπιστοσύνη.

Μια αποτελεσματική πολιτική ενημέρωσης θα μπορούσε να στηρίζεται στις ακόλουθες κατευθύνσεις:

Τακτική και ουσιαστική επικοινωνία. Η ενημέρωση των γονέων δεν πρέπει να πραγματοποιείται μόνο όταν εμφανίζεται κάποιο πρόβλημα. Είναι σημαντικό να αναδεικνύονται και οι δυνατότητες, οι θετικές συμπεριφορές και οι επιτυχίες των μαθητών.

Συγκεκριμένη ανατροφοδότηση. Ο βαθμός αποκτά μεγαλύτερη παιδαγωγική αξία όταν συνοδεύεται από σαφή ενημέρωση για τις γνώσεις που έχουν κατακτηθεί, τα λάθη που επαναλαμβάνονται και τα σημεία που χρειάζονται βελτίωση.

Έγκαιρος εντοπισμός των δυσκολιών. Όταν ένα πρόβλημα αναγνωρίζεται εγκαίρως, υπάρχουν περισσότερες δυνατότητες παρέμβασης, πριν οι μαθησιακές ελλείψεις συσσωρευτούν και επηρεάσουν σοβαρότερα την εκπαιδευτική πορεία του μαθητή.

Ενημέρωση και υποστήριξη των οικογενειών. Σύντομες ενημερωτικές συναντήσεις ή κατάλληλο εκπαιδευτικό υλικό μπορούν να βοηθήσουν τους γονείς να κατανοήσουν ζητήματα όπως η οργάνωση της μελέτης, το άγχος των εξετάσεων, η χρήση του κινητού τηλεφώνου και η ανάπτυξη της αυτονομίας.

Σαφείς κανόνες και κοινή κατανόηση των ευθυνών. Το σχολείο, η οικογένεια και ο μαθητής χρειάζεται να γνωρίζουν τον ρόλο τους και τις υποχρεώσεις τους. Οι κανόνες πρέπει να είναι σαφείς, δίκαιοι και συνεπείς, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες των μαθητών.

Η υποστήριξη δεν σημαίνει απουσία απαιτήσεων, όπως και η συνέπεια δεν σημαίνει αυστηρότητα χωρίς παιδαγωγικά κριτήρια.

6. Πρακτικές παρεμβάσεις που μπορούν να εφαρμόσουν οι γονείς

Η υποστήριξη της μάθησης στο σπίτι δεν απαιτεί από τους γονείς να αναλάβουν τον ρόλο του εκπαιδευτικού. Απαιτεί ενδιαφέρον, σταθερότητα, επικοινωνία και εμπιστοσύνη στις δυνατότητες του παιδιού.

Να αλλάξει η καθημερινή συζήτηση για το σχολείο.

Αντί η επικοινωνία να περιορίζεται στην ερώτηση «Τι βαθμό πήρες σήμερα;», οι γονείς μπορούν να ενδιαφέρονται για το τι έμαθε το παιδί, τι το δυσκόλεψε και ποιες απορίες εξακολουθεί να έχει.

Με αυτόν τον τρόπο, η σχολική καθημερινότητα δεν μετατρέπεται σε διαρκή έλεγχο βαθμολογιών.

Να διερευνάται η αιτία του λάθους.

Όταν μια επίδοση προκαλεί ανησυχία, είναι χρήσιμο να εξετάζεται ποια ερώτηση δυσκόλεψε τον μαθητή, αν δεν είχε κατανοήσει την ύλη ή αν χρειάζεται διαφορετικό τρόπο προσέγγισης.

Εφόσον απαιτείται, οι γονείς μπορούν να ζητούν από τον εκπαιδευτικό συγκεκριμένες διευκρινίσεις και προτάσεις υποστήριξης.

Να καλλιεργείται η υπεύθυνη επικοινωνία με το σχολείο.

Οι γονείς χρειάζεται να ακούν τις εξηγήσεις των εκπαιδευτικών και να παρουσιάζουν τις δικές τους παρατηρήσεις. Όταν υπάρχει πραγματικό ζήτημα αδικίας, είναι σημαντικό να επιμένουν στην εξέτασή του με συγκεκριμένα στοιχεία και θεσμικό τρόπο.

Να οργανώνεται η μελέτη χωρίς υπερβολικό έλεγχο.

Ένα σταθερό πρόγραμμα, η μείωση των περισπασμών και ο επαρκής ύπνος μπορούν να συμβάλουν στη συγκέντρωση και στην αποτελεσματικότερη μελέτη.

Οι κανόνες για τη χρήση του κινητού και των άλλων ηλεκτρονικών συσκευών πρέπει να ανταποκρίνονται στην ηλικία και στις ανάγκες του παιδιού και να διαμορφώνονται με σαφήνεια και συνέπεια.

Να ενισχύεται η πρωτοβουλία του μαθητή.

Όταν το παιδί δυσκολεύεται σε μια άσκηση, οι γονείς μπορούν να το βοηθούν με ερωτήσεις που το καθοδηγούν στη λύση, αντί να δίνουν αμέσως την απάντηση.

Ερωτήσεις όπως «Τι γνωρίζεις ήδη;», «Ποιο θα μπορούσε να είναι το πρώτο βήμα;» και «Σε ποιο σημείο δυσκολεύεσαι;» ενθαρρύνουν την ενεργό συμμετοχή του μαθητή στη διαδικασία επίλυσης.

Εάν η δυσκολία επιμένει, η αναζήτηση βοήθειας από τον εκπαιδευτικό είναι αναγκαία και όχι ένδειξη αποτυχίας.

Η αυτονομία δεν καλλιεργείται με την εγκατάλειψη του παιδιού, αλλά με τη σταδιακή ενίσχυση της ικανότητάς του να αναλαμβάνει ευθύνες και να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες του.

7. Τι αναδεικνύουν τα στοιχεία του ΟΟΣΑ για τη συμμετοχή των γονέων

Η σημασία της επικοινωνίας μεταξύ γονέων και παιδιών αναδεικνύεται και στα ευρήματα που σχετίζονται με την PISA 2022.

Σύμφωνα με αναλύσεις του ΟΟΣΑ, οι 15χρονοι που συζητούν συχνότερα με τους γονείς τους για την καθημερινότητα και τη μάθησή τους τείνουν να αναφέρουν μεγαλύτερη χρήση στρατηγικών επίμονης προσπάθειας, περισσότερη πρωτοβουλία στα μαθηματικά και υψηλότερο κίνητρο για μάθηση.

Παράλληλα, η υποστήριξη από τους εκπαιδευτικούς συνδέεται με θετικότερες μαθησιακές συμπεριφορές. Οι μαθητές με χαμηλότερες επιδόσεις φαίνεται, μάλιστα, να ωφελούνται ιδιαίτερα από τη συχνή επικοινωνία με την οικογένεια και την υποστήριξη των καθηγητών.

Τα ευρήματα αυτά αποτυπώνουν συσχετίσεις και δεν αποδεικνύουν ότι μία συγκεκριμένη μορφή παρέμβασης εξασφαλίζει αυτομάτως καλύτερους βαθμούς για κάθε μαθητή.

Αναδεικνύουν, ωστόσο, μια σημαντική διάσταση της εκπαιδευτικής διαδικασίας: το ενδιαφέρον της οικογένειας μπορεί να λειτουργεί υποστηρικτικά όταν εκφράζεται μέσα από την επικοινωνία, την ενθάρρυνση και την ουσιαστική συμμετοχή στη μαθησιακή πορεία του παιδιού, χωρίς να μετατρέπεται σε συνεχή πίεση για υψηλές επιδόσεις.

8. Το ζητούμενο είναι η κοινή προσπάθεια και όχι η αναζήτηση ενόχων

Ας επιστρέψουμε στον μαθητή που πήρε 12 στη Φυσική.

Εάν η συζήτηση μεταξύ της μητέρας και του εκπαιδευτικού περιοριστεί στην αμφισβήτηση του βαθμού, η πραγματική δυσκολία μπορεί να παραμείνει άλυτη.

Εάν, αντίθετα, εξεταστεί το γραπτό και διαπιστωθεί ότι ο μαθητής συγχέει βασικές έννοιες, όπως η ταχύτητα και η επιτάχυνση, τότε μπορεί να σχεδιαστεί μια συγκεκριμένη παρέμβαση. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να εξηγήσει εκ νέου τις έννοιες με παραδείγματα, ο μαθητής να εξασκηθεί σε στοχευμένες ασκήσεις και η οικογένεια να υποστηρίξει την προσπάθειά του χωρίς να αναλάβει τον ρόλο του καθηγητή.

Η επόμενη αξιολόγηση μπορεί να δείξει βελτίωση. Μπορεί, όμως, να χρειαστεί περισσότερος χρόνος. Η εκπαιδευτική πρόοδος δεν είναι πάντα άμεση και δεν αποτυπώνεται πάντοτε σε μια γρήγορη αύξηση της βαθμολογίας.

Αυτό που έχει σημασία είναι να γνωρίζει ο μαθητής πού δυσκολεύεται, τι χρειάζεται να βελτιώσει και πώς μπορεί να αξιοποιήσει τη βοήθεια που του προσφέρεται.

Το σχολείο δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τους γονείς ως αντιπάλους. Οι γονείς δεν πρέπει να θεωρούν τους εκπαιδευτικούς υπεύθυνους για κάθε δυσκολία του παιδιού τους. Και οι δύο πλευρές χρειάζεται να αναγνωρίζουν τις ευθύνες τους, διατηρώντας στο επίκεντρο τον μαθητή.

Το μήνυμα είναι σαφές

Η ποιότητα της εκπαίδευσης δεν εξαρτάται μόνο από τα σχολικά βιβλία, τις εξετάσεις και τις βαθμολογίες. Εξαρτάται και από το κατά πόσο οι ενήλικοι που πλαισιώνουν το παιδί μπορούν να επικοινωνούν, να συνεργάζονται και να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες με παιδαγωγική ευθύνη.

Η συνεργασία σχολείου και οικογένειας δεν απαιτεί ομοφωνία σε κάθε ζήτημα. Απαιτεί αμοιβαίο σεβασμό, διάθεση ακρόασης, δίκαιη αντιμετώπιση των μαθητών και κοινή δέσμευση για τη μαθησιακή τους πρόοδο.

Γιατί ο πραγματικός στόχος δεν είναι να κερδίσει ο γονιός τη διαφωνία με τον εκπαιδευτικό ούτε να επιβληθεί η άποψη του σχολείου. Είναι να κερδίσει το παιδί τη γνώση, την αυτοπεποίθηση και την ικανότητα να προχωρά στη ζωή του.

Σχολείο και οικογένεια δεν χρειάζεται να λένε πάντα τα ίδια. Χρειάζεται, όμως, να εργάζονται προς την ίδια κατεύθυνση: προς όφελος του παιδιού και της ουσιαστικής μόρφωσής του.