Για δεκαετίες, το σχολείο –και ιδιαίτερα το λύκειο– αποτελούσε τον βασικό πυλώνα γενικής παιδείας και κοινωνικής ένταξης. Το απολυτήριο λυκείου λειτουργούσε ως ουσιαστικό διαβατήριο για την επαγγελματική και κοινωνική πορεία των νέων ανθρώπων. Η εκπαίδευση δεν περιοριζόταν στην απόκτηση τίτλων, αλλά στη συγκρότηση ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων, ικανών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της ζωής και της εργασίας.

Σήμερα, ωστόσο, το Εθνικό Απολυτήριο έχει απολέσει τη βαρύτητα και το κύρος του. Στην πράξη, η αξία του έχει υποβαθμιστεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην αναγνωρίζεται ούτε από την κοινωνία ούτε από την αγορά εργασίας. Πρόκειται για μια πραγματικότητα που, σιωπηρά αλλά καθολικά, αναγνωρίζεται από μαθητές, γονείς, εκπαιδευτικούς και θεσμούς. Το λύκειο έχει μετατραπεί σε έναν μεταβατικό χώρο αναμονής, έναν προθάλαμο εξετάσεων για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, χάνοντας την παιδαγωγική και κοινωνική του αυτοτέλεια.

Η συζήτηση που ανοίγει η κυβέρνηση για το Εθνικό Απολυτήριο προσφέρει μια κρίσιμη ευκαιρία επαναπροσδιορισμού. Το ερώτημα που τίθεται είναι θεμελιώδες: ποιο σχολείο θέλουμε; Ένα σχολείο που διαμορφώνει υπεύθυνους και ενεργούς πολίτες ή ένα σχολείο που λειτουργεί αποκλειστικά ως μηχανισμός παραγωγής υποψηφίων για τις εξετάσεις;

Καμία σύγχρονη χώρα δεν μπορεί να σχεδιάζει το εκπαιδευτικό της σύστημα με την παραδοχή ότι όλοι οι μαθητές πρέπει να οδηγηθούν στο πανεπιστήμιο. Ούτε αυτό είναι εφικτό, ούτε αναγκαίο. Η τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση αποτελεί ισότιμη και απολύτως αναγκαία εναλλακτική διαδρομή. Παράλληλα, το λύκειο οφείλει να προετοιμάζει τους νέους για την ενήλικη ζωή, προσφέροντάς τους δεξιότητες, πιστοποιήσεις, κριτική σκέψη και βασική επαγγελματική αυτογνωσία.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο θα κριθεί η σοβαρότητα και η αποτελεσματικότητα οποιασδήποτε μεταρρύθμισης. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο διάλογος ανοίγει χωρίς αιφνιδιασμούς, με σαφές χρονοδιάγραμμα και με ρητή διαβεβαίωση ότι οι αλλαγές δεν αφορούν τους σημερινούς μαθητές. Η προσέγγιση αυτή είναι κρίσιμη ώστε να αποφευχθούν πρόχειρες αποφάσεις και ο φαύλος κύκλος των κομματικών αντιπαραθέσεων.

Η Παιδεία δεν αντέχει πλέον μεταρρυθμίσεις-εξπρές ούτε αλλαγές που ανατρέπονται σε κάθε εκλογικό κύκλο. Απαιτεί διάρκεια, θεσμική συνέχεια και ευρείες πολιτικές και κοινωνικές συναινέσεις. Το σχολείο δεν μπορεί να αποτελεί πεδίο ιδεολογικών πειραματισμών ή αντικείμενο συγκυριακών πολιτικών επιλογών. Είναι ο χώρος όπου η κοινωνία επενδύει συνειδητά στο μέλλον της.

Αν το λύκειο παραμείνει υποβαθμισμένο και απαξιωμένο, αναπόφευκτα θα παραμείνει αντίστοιχα υποβαθμισμένη και η ανώτατη εκπαίδευση. Εκείνη που στο παρελθόν ανέδειξε ανθρώπους με ουσιαστική παιδεία, ικανούς να πρωτοπορήσουν και να στηρίξουν τη χώρα σε δύσκολες ιστορικές περιόδους. Η αναβάθμιση του λυκείου και του Εθνικού Απολυτηρίου αποτελεί, επομένως, ζήτημα εθνικής σημασίας.