Τα τελευταία χρόνια στο ελληνικό δημοτικό σχολείο έχει διαμορφωθεί μια πραγματικότητα που όλοι γνωρίζουν, αλλά λίγοι τολμούν να ονομάσουν: ο παιδαγωγικός έλεγχος έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί.

Στο όνομα ενός άκριτου και στρεβλά αντιλαμβανόμενου δικαιωματισμού, το σχολείο απογυμνώθηκε από τα βασικά εργαλεία που του επιτρέπουν να λειτουργεί ως κοινότητα κανόνων, ευθύνης και σεβασμού. Οι συνέπειες για αντικοινωνικές ή παραβατικές συμπεριφορές είναι ασαφείς ή ανύπαρκτες. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται καθημερινά να διαχειριστούν δύσκολες καταστάσεις χωρίς ουσιαστική θεσμική στήριξη, ενώ οι διευθυντές καλούνται να λειτουργήσουν σε ένα θεσμικό πλαίσιο που περισσότερο αποδυναμώνει παρά ενισχύει τον παιδαγωγικό τους ρόλο.

Το αποτέλεσμα είναι ένα σχολείο που δείχνει συχνά ανήμπορο να προστατεύσει το αυτονόητο: το δικαίωμα της μεγάλης πλειονότητας των μαθητών να μαθαίνουν σε ένα περιβάλλον ηρεμίας, συνεργασίας και σεβασμού. Η ανοχή απέναντι στην παραβατικότητα, στην απαξίωση των κανόνων και στη διαρκή αμφισβήτηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας δεν είναι παιδαγωγική στάση. Είναι παραίτηση.

Και αυτή η παραίτηση έχει συνέπειες. Υπονομεύει το κύρος του σχολείου, αποδυναμώνει τον ρόλο των εκπαιδευτικών και στέλνει ένα επικίνδυνο μήνυμα στους μαθητές: ότι οι κανόνες είναι διαπραγματεύσιμοι και ότι οι υποχρεώσεις μπορούν εύκολα να παραμεριστούν.

Η αλήθεια πρέπει να ειπωθεί καθαρά. Το δημοτικό σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί χωρίς σαφές και αποτελεσματικό πλαίσιο παιδαγωγικού ελέγχου. Η παιδαγωγική ελευθερία δεν σημαίνει απουσία ορίων. Η δημοκρατική εκπαίδευση δεν σημαίνει κατάργηση της ευθύνης.

Χρειάζεται επειγόντως ένας ουσιαστικός επανακαθορισμός του παιδαγωγικού ελέγχου στο δημοτικό σχολείο: με σαφείς κανόνες, με πραγματικά εφαρμόσιμες παιδαγωγικές παρεμβάσεις και με θεσμική ενίσχυση του ρόλου των εκπαιδευτικών και των διευθυντών. Όχι για να επιστρέψουμε σε αυταρχικές πρακτικές του παρελθόντος, αλλά για να αποκαταστήσουμε κάτι πολύ πιο βασικό: την ισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και στις υποχρεώσεις μέσα στη σχολική κοινότητα.

Γιατί από την ποιότητα της σχολικής ζωής σήμερα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η ποιότητα της κοινωνίας αύριο.

Αν θέλουμε ένα δημόσιο σχολείο που να μορφώνει, να διαπαιδαγωγεί και να προστατεύει όλους τους μαθητές, τότε ο επανακαθορισμός του παιδαγωγικού ελέγχου δεν είναι απλώς αναγκαίος. Είναι επείγων.

Τηλέμαχος Κουντούρης

Πρόεδρος της Πανελλήνιας Επιστημονικής  Ένωσης Διευθυντών/ντριών Σχολικών Μονάδων Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης